“Maaşı alan kimi də, getdi.” – cümləsi bir çoxumuz üçün tanışdır. Bəs maaş olaraq aldığımız məbləğ niyə daha tez xərclənir?
Araşdırmalar göstərir ki, bunun səbəblərindən biri insanların pulu gələcək ehtiyaclar üçün saxlamaqdansa, həmin anda özlərinə nəsə almağa daha meyilli olmasıdır. Yəni maaş hesaba daxil olduqda insan özünü daha rahat hiss edir və daha çox xərcləməyə başlayır. Məsələn, uzun müddət almaq istədiyi geyimi alır, restorana gedir, onlayn sifariş verir və ya kiçik gündəlik alış-verişlərə daha çox pul ayırır.
Bəs maaşın hesaba daxil olması insanın xərcləmə davranışına psixoloji olaraq necə təsir edir? Bu və digər suallarla bağlı klinik psixoloq Vüsalə Rəhimliyə müraciət etdik.
– İnsan maaşını aldıqdan dərhal sonra niyə daha çox xərcləməyə meyilli olur? Bunun psixoloji səbəbi nədir?
“Maaşın hesaba köçməsi beyində ani bir güvənlik və “bolluq illüziyası” yaradır ki, bu da fərdin resurslarının sanki tükənməz olduğunu zənn etməsinə gətirib çıxarır. Eyni zamanda, maaş günü beyində güclü dopamin (həzz hormonu) ifraz olunur və insan özünü mükafatlandırmaq istəyi ilə impulsiv alverə sövq edilir. Ay ərzində yaşanan maliyyə məhdudiyyətləri psixoloji gərginlik yaradır, maaş alındıqda isə bu gərginliyi kompensasiya etmək və rahatlamaq üçün əvəzçıxma davranışı ortaya çıxır. Psixologiyada “zehni mühasibatlıq” adlanan bu vəziyyətdə insan böyük məbləğdə pul gördükdə xırda xərclərin ümumi büdcəyə vuracağı zərəri düzgün qiymətləndirə bilmir. Nəticədə, iradə yorğunluğu və ani həzz almaq ehtiyacı bir araya gələrək fərdin maaşdan dərhal sonra daha böyük məbləğlərdə və tez-tez ehtiyacsız xərc çəkməsinə səbəb olur.”
Beləliklə, maaşın ilk günlərində edilən xərclərin arxasında yalnız “pula qənaət edə bilməmək” dayanmaya bilər. İnsan bir ay ərzində yaşadığı maddi məhdudiyyətlərdən sonra maaşı bir növ özünü mükafatlandırmaq fürsəti kimi də qəbul edə bilər. Bu isə xüsusilə xırda və tez-tez edilən alış-verişlər zamanı ümumi büdcəyə təsirini hiss etmədən pul xərcləməyə gətirib çıxara bilər.
Bəs bu proses yalnız maaş günündə yaranan psixoloji rahatlıqla bağlıdırmı? Yoxsa insanın gündəlik emosional vəziyyəti də pul xərcləməsinə təsir göstərir?
– Ümumiyyətlə, pul idarəetməsində insanın emosional vəziyyəti nə qədər rol oynayır?
“Pul idarəetməsi yalnız riyazi hesablamalardan ibarət deyil, böyük ölçüdə insanın emosional zəkası və psixoloji vəziyyəti ilə idarə olunur. Stress, kədər, tənhalıq və ya həddindən artıq sevinç kimi emosional pik nöqtələri məntiqli düşünmə qabiliyyətini zəiflədərək insanı “emosional xərcləməyə” (retail therapy) yönəldir. İnsanlar çox vaxt maddi əşyaları faktiki ehtiyac olduqları üçün deyil, daxili emosional boşluqları doldurmaq, özünəinamı bərpa etmək və ya mənfi duyğulardan qaçmaq üçün satın alırlar. Həyəcan və gələcək qorxusu yüksək olan fərdlər ya ifrat qənaətcillik edərək həyat keyfiyyətini düşürür, ya da əksinə, gərginlikdən qurtulmaq üçün cavabsız və məsuliyyətsiz xərclər edirlər. Bir peşəkar kimi deyə bilərəm ki, sağlam maliyyə idarəetməsi şüurlu emosional tənzimləmədən başlanır və öz hisslərini idarə edə bilməyən şəxsin uzunmüddətli büdcə intizamı saxlaması demək olar ki, imkansızdır.”
Bu yanaşmaya görə, bəzən alış-verişin səbəbi alınan məhsulun özündən çox, insanın həmin anda hiss etdiyi duyğularla bağlı olur. Xüsusilə stress, narahatlıq və tənhalıq kimi vəziyyətlərdə edilən alış-veriş insana qısa müddətli rahatlıq verə bilər. Lakin həmin rahatlıq keçdikdən sonra xərclənən pul və qarşıdakı günlərin büdcəsi yenidən gündəmə gəlir.
Psixoloq da pul idarəetməsinin yalnız gəlir və xərclərin hesablanmasından ibarət olmadığını vurğulayır.
“Pul idarəetməsi soyuq riyazi hesablama deyil, birbaşa insanın emosional vəziyyəti və daxili müdafiə mexanizmləri ilə idarə olunan bir prosesdir. Stress, narahatlıq və ya tənhalıq zamanı alış-veriş etmək beyin üçün müvəqqəti rahatlaşdırıcı “psixoloji təsəlli” rolunu oynayır. Buna görə də, uğurlu pul idarəetməsi yalnız rəqəmsal büdcə planlaşdırmaqdan ibarət deyil, ilk növbədə öz emosional tətikləyicilərimizi dərk edib idarə etməkdən keçir!”
Beləliklə, maaşın ay sonuna qədər çatması yalnız nə qədər qazandığımızdan deyil, pulu hansı psixoloji vəziyyətdə və necə xərclədiyimizdən də asılıdır.
Leave a Reply